Een nieuwe exodus

“Alles begint bij luisteren”

Zo klinkt de aankondiging van het VRT radionieuws in Vlaanderen. Luisteren vergt aandacht. Kritische aandacht, want “fake news” loert om elke hoek. Betrouwbare informatie is van kapitaal belang . Het richt ons leven in de richting van hoop of van cynisme. Allerlei berichten worden over ons uitgegooid. Sommige maken ons blij, andere verdrietig of opstandig.

Het wordt met de dag duidelijker: onze hooggeprezen westerse samenleving is haar vanzelfsprekendheden kwijt. De democratie staat onder druk. Extreme meningen en standpunten nemen steeds meer de overhand. Opeenvolgende crisissen slaan mensen lam. Onveiligheid overheerst het algemeen gevoel. Dat is onmiskenbaar het geval in de grote wereld waar het politieke en economische leven het noorden kwijt lijkt te zijn. De stem van mensen in nood wordt in de kiem gesmoord.

Hanah Arendt

Ook onze binnenwereld wordt belaagd door vertwijfeling. Onze zelfzekerheid wankelt. We dreigen onze levensvreugde kwijt te spelen. En toch willen we niet toegeven aan allerlei angsten. Hoe onzeker we ons ook voelen, we willen ondanks alles open staan voor de tegenstemmen die een dam opwerpen die ons troost in al die onzekerheid.

De Duits-Amerikaans joodse filosofe en politiek denker Hanna Arendt (1906-1975) is daar een voorbeeld van. Ze heeft de beide wereldoorlogen van de vorige eeuw meegemaakt en ofschoon ze de realiteit van de shoah ten volle onder ogen ziet, blijft ze geloven in de mogelijkheid van de mens om een nieuw begin te maken. Haar aanwezigheid op het proces van Adolf Eichmann waar de dood van duizenden joodse mensen door de beschuldigde als een fait divers wordt afgedaan kan dat vertrouwen niet breken.

Het wonder van de geboorte

Toen ze in 1952 een uitvoering van Händels Messiah bijwoonde was ze sterk gegrepen door het wonder van de geboorte die er in bezongen wordt. “For unto us a child is born”. Iedere mens die geboren wordt draagt een boodschap van hoop. Ze beschrijft het als een ervaring die een nieuwe dimensie in haar leven opent. Waar ze vroeger het christendom vooral gezien had als een voorbereiding op een goede dood (memento mori), ontdekt ze in de naoorlogse tijd een besef van verantwoordelijkheid dat zich uitstrekt tot de hele wereld (amor mundi). Daarom neemt het begrip “nataliteit” in haar filosofie een centrale plaats in. Alle mensen zijn nieuwkomers. Ieder mens die geboren wordt betekent de mogelijkheid van een nieuw begin.

Toni Zenz

In 2023 stond in de bibliotheek van de theologische faculteit van Leuven een tijdlang het werk van de Duitse sculpturist Toni Zenz “Der Hörende”. Het beeld stelt een menselijke figuur voor die met een zodanig gespitste aandacht staat te luisteren dat zijn lichaam er een onnatuurlijke houding door krijgt. Vooral de spanning waarmee hij luistert valt op. Hij heeft de ogen gesloten. Beide handen achter de oren. We weten niet wie of wat hij hoopt te horen. Met heel zijn wezen staat hij gespitst voor wat op hem afkomt. Wacht hij ergens op?

Luister, hoor Israël

Misschien hoort het joodse “sjema” tot zijn voorgeschiedenis. “Luister”. Hoor Israël. Het is het gebed dat iedere jood dagelijks bidt om zijn leven open te stellen voor wat op hem afkomt. Luisteren is open staan voor wat komt. Wie luistert schenkt aandacht aan wie hem aanspreekt: het is de stem van de ander, de medemens met wie ik verbonden ben. In die openheid van luisterbereidheid staat de gelovige. “Ik heb de ellende van mijn volk gezien, ik ken zijn lijden. Gij, Mozes moet mijn volk bevrijden uit Egypte”. Deze tekst uit het boek Exodus is niet mis te verstaan. Geen scheppende kracht van God zonder medewerking van mensen. Het verhaal van de uittocht uit Egypte heeft alle eeuwen door een mobiliserende kracht gehad. Het laatste woord is niet aan de dood. Niet aan de macht en ook niet aan het geld.

Alexamenos

We kunnen ons spiegelen aan de vroege Jezusbeweging. In het publieke leven van het Romeinse imperium had zij nauwelijks iets te betekenen. Er is een veelzeggende tekening in de catacomben gevonden in de figuur van een gekruisigde ezel die aanschouwd wordt door een klein mannetje dat zijn armen in een gebaar van aanbidding uitstrekt. Met daarop het opschrift “Alexamenos aanbidt zijn god”. Het is een beeld dat aangeeft hoe de beschaafde Romeinen dachten over de christelijke beweging: een beweging van ongeletterde, achtergestelde mannen en vrouwen die er de meest bizarre denkbeelden op na hielden. Een beweging die nauwelijks aandacht verdient. Maar waarvan ook gezegd wordt dat zij alles delen en dat er geen noodlijdende was in hun midden.

Deze wereld omgekeerd

Exodus draait de historische realiteit ondersteboven. Exodus is de ontkenning dat de geschiedenis gedragen wordt door de groten der aarde. Er is een andere geschiedenis die we in het Bijbels verhaal beluisteren. Dat is het verhaal van de messiaanse tijd. Daarin klinkt het verhaal door van een herschepping van de duisternis tot licht. Jezus van Nazareth, gekruisigd door de machthebbers betekent een nieuw begin.

Een nieuwe wereldorde

Vandaag staan we voor een omwenteling die heel onze westerse wereld onderuit dreigt te halen. De sleutelbegrippen van vrede en gerechtigheid die we als essentiële waarden van ons samenleven voorop stellen worden gewoon opzij geschoven. Een nieuwe wereldorde krijgt vorm. Daarin staat niet het algemeen belang voorop. Het gaat om macht en geld. Het zijn de machtigen en de superrijken die zich onkwetsbaar wanen die een nieuwe materiële, economische en sociale orde voor ogen hebben. De huidige ontwikkelingen roepen een ontegensprekelijk verwantschap op met het verhaal van het slavenbestaan in Egypte. De Bijbelse verhalen van bevrijding en zorg voor elkaar worden weggehoond. Zowat alle verworvenheden van collectieve veiligheid en vrijheid dreigen ons te ontglippen.

De woorden van Hannah Arendt kunnen ons wellicht enige troost geven. Alle mensen zijn nieuwkomers. Ieder mens die geboren wordt betekent de mogelijkheid van een nieuw begin.

Ignace D’hert o.p.
28/12/2025